’
डा. गंगालक्ष्मी अवाल
केन्द्रीय सदस्य पदकी उम्मेदवार, नेपाली कांग्रेस
नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनमा आदिवासी जनजाति महिलातर्फ केन्द्रीय सदस्य पदमा उम्मेदवारी दिनुभएकी डा. गंगालक्ष्मी अवालको राजनीतिक यात्रा तीन दशकभन्दा लामो छ। वि.सं. २०४६ को जनआन्दोलनबाट नेपाल विद्यार्थी संघमार्फत राजनीतिक यात्रा सुरु गर्नुभएकी अवालले विद्यार्थी संगठन, पार्टीको स्थानीय तथा जिल्ला संगठन, नेपाल महिला संघ हुँदै कांग्रेसको केन्द्रीय कार्यसमितिसम्मको जिम्मेवारी सम्हालिसक्नुभएको छ। उहाँ प्राध्यापक, उद्यमी तथा दिगो विकासका विषयमा अध्ययन गर्नुभएकी व्यक्तित्व हुनुहुन्छ। १४औँ महाधिवेशनमा आदिवासी जनजाति महिलातर्फबाट केन्द्रीय सदस्य निर्वाचित हुनुभएकी अवाल हाल संघीय संसद्मा पनि प्रतिनिधित्व गरिरहनुभएको छ। १५औँ महाधिवेशनमा पुनः सोही समूहबाट उम्मेदवारी दिनुभएकी उहाँसँग पार्टी रूपान्तरण, समावेशी नेतृत्व, महिला तथा युवा सहभागिता, उद्यमशीलता, दिगो विकास र कांग्रेसको आगामी राजनीतिक दिशाबारे गरिएको कुराकानी :
तीन दशकभन्दा लामो राजनीतिक यात्रा, विद्यार्थी आन्दोलनदेखि पार्टीको केन्द्रीय नेतृत्व र संघीय संसद्सम्मको अनुभवपछि फेरि केन्द्रीय सदस्य पदमा उम्मेदवारी दिनुभएको छ। तपाईंको यो उम्मेदवारीको मुख्य आधार र उद्देश्य के हो ?
मेरो राजनीतिक यात्रा कुनै एउटा पद प्राप्त गर्ने उद्देश्यबाट सुरु भएको होइन। लोकतन्त्र, सामाजिक न्याय र जनताको अधिकारका पक्षमा उभिने प्रतिबद्धताबाट मेरो राजनीतिक यात्रा अघि बढेको हो। विद्यार्थी जीवनदेखि नै संगठन निर्माणमा काम गरेँ, महिला संगठनमा रहेर महिलालाई राजनीतिक मूलधारमा ल्याउने प्रयास गरेँ र पार्टीको विभिन्न तहमा जिम्मेवारी निर्वाह गरेँ। १४औँ महाधिवेशनबाट केन्द्रीय कार्यसमितिमा रहेर काम गर्ने अवसर पाएँ र संघीय संसद्मा पनि जनताको प्रतिनिधिका रूपमा काम गरिरहेकी छु। अहिलेको उम्मेदवारी विगतको निरन्तरता मात्र होइन, आगामी दिनमा कांग्रेसलाई अझ समावेशी, उत्तरदायी, सुशासनयुक्त र परिणाममुखी पार्टी बनाउने प्रतिबद्धतासहितको हो।
कांग्रेसले लामो समयदेखि समावेशी प्रतिनिधित्वको विषय उठाउँदै आएको छ। तर आदिवासी जनजाति समुदायको अधिकार र निर्णय तहमा उनीहरूको अर्थपूर्ण सहभागिता अझै पूर्णरूपमा सुनिश्चित हुन नसकेको गुनासो छ। तपाईंको प्राथमिकता के हुनेछ ?
समावेशिता केवल पदमा प्रतिनिधित्व गराउने विषय होइन, निर्णय प्रक्रियामा समान हैसियत स्थापित गर्ने विषय हो। आदिवासी जनजाति समुदायको भाषा, संस्कृति, परम्परा, भूमि, प्राकृतिक स्रोत र पहिचानसँग जोडिएका विषयलाई राज्यको मूल नीतिसँग जोड्नुपर्छ। प्रतिनिधित्वसँगै अवसर, अधिकार र निर्णय गर्ने क्षमता पनि सुनिश्चित हुनुपर्छ। पार्टीभित्र पनि जनजाति समुदायको सहभागिता केवल निर्वाचनका बेला मत माग्ने तहमा सीमित हुनुहुँदैन। नीति निर्माण र संगठन सञ्चालनको तहमा उनीहरूको अर्थपूर्ण सहभागिता हुनुपर्छ भन्ने मेरो स्पष्ट मान्यता छ।
महिलाको संख्या बढे पनि नेतृत्व र निर्णय गर्ने तहमा महिलाको प्रभाव अपेक्षाकृत कमजोर रहेको टिप्पणी हुने गरेको छ। महिलालाई नेतृत्वमा स्थापित गर्न तपाईंले कस्तो राजनीतिक संस्कार र संगठनात्मक अभ्यास आवश्यक देख्नुहुन्छ ?
महिलालाई अवसर दिनु भनेको केवल आरक्षणको संख्या पूरा गर्नु होइन। नेतृत्व विकासका लागि निरन्तर प्रशिक्षण, राजनीतिक शिक्षा, संगठन सञ्चालनको जिम्मेवारी र निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता आवश्यक हुन्छ। महिलाले क्षमता देखाउने अवसर पाएपछि नेतृत्व गर्न सक्छन् भन्ने विश्वास पार्टीभित्र स्थापित हुनुपर्छ। म महिलाको क्षमता अभिवृद्धि, नेतृत्व विकास र निर्णय तहमा अर्थपूर्ण सहभागितालाई प्राथमिकतामा राख्छु। महिलालाई सहायक भूमिकामा होइन, नीति निर्माण र नेतृत्वको केन्द्रमा स्थापित गर्नुपर्छ।
अहिले कांग्रेससँग युवा पुस्ताको दूरी बढ्दै गएको र नयाँ पुस्ता वैकल्पिक राजनीतिक शक्तितर्फ आकर्षित भइरहेको चर्चा हुन्छ। युवा–महिला तथा नयाँ पुस्तालाई कांग्रेसमा आकर्षित गर्न पार्टीले अब के परिवर्तन गर्नुपर्छ ?
नयाँ पुस्तालाई केवल भाषण गरेर कांग्रेसमा आकर्षित गर्न सकिँदैन। उनीहरूलाई अवसर, जिम्मेवारी र आफ्नो भविष्यसँग जोडिएको राजनीतिक कार्यक्रम चाहिएको छ। युवाले रोजगारी, शिक्षा, प्रविधि, उद्यमशीलता र अवसर खोजिरहेका छन्। कांग्रेसले यी विषयलाई राजनीतिको केन्द्रमा राख्नुपर्छ। पार्टी संगठनमा पनि युवालाई जिम्मेवारी दिने, उनीहरूको विचार सुन्ने र निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउने वातावरण बनाउनुपर्छ। महिलाको सहभागितालाई पनि यही दृष्टिले हेर्नुपर्छ। नयाँ पुस्ताले कांग्रेसमा आफ्नो भविष्य देख्न सक्ने अवस्था निर्माण गर्न सकियो भने पार्टी थप बलियो हुन्छ।
तपाईं आफैँ प्राध्यापन, उद्यमशीलता र दिगो विकासका क्षेत्रमा काम गर्नुभएको व्यक्ति हुनुहुन्छ। तपाईंको यी अनुभवलाई कांग्रेसको नीति र संगठन निर्माणमा कसरी उपयोग गर्न सकिन्छ ?
राजनीति समाजका सबै पक्षसँग जोडिएको विषय हो। शिक्षा, कृषि, उद्यम, वातावरण, रोजगारी र सामाजिक न्यायलाई अलग–अलग विषयका रूपमा हेर्नु हुँदैन। मैले प्राध्यापनबाट शिक्षा क्षेत्रको अनुभव पाएँ, उद्यमशीलताबाट उत्पादन र रोजगारीको महत्व बुझ्ने अवसर पाएँ र दिगो विकाससम्बन्धी अध्ययनबाट वातावरण तथा प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणको आवश्यकता बुझ्ने अवसर पाएँ। यी अनुभवलाई नीति निर्माणमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। कांग्रेसको नीति व्यवहारसँग जोडिनुपर्छ र नागरिकको जीवनमा परिवर्तन ल्याउने खालको हुनुपर्छ।
शिक्षा, स्वास्थ्य, सीप विकास र रोजगारीका अवसर अभावका कारण युवाको ठूलो हिस्सा विदेशिन बाध्य छ। देशभित्रै अवसर सिर्जना गर्ने विषयमा कांग्रेसले कस्तो नीति लिनुपर्छ ?
देशमा रोजगारी सिर्जना गर्ने हो भने शिक्षा र सीपलाई बजारको आवश्यकतासँग जोड्नुपर्छ। प्रमाणपत्र मात्र दिने शिक्षा होइन, काम गर्न सक्ने सीप दिने शिक्षा आवश्यक छ। कृषि, पर्यटन, हस्तकला, सूचना प्रविधि, साना तथा मझौला उद्यम र स्थानीय उत्पादनमा आधारित रोजगारीको सम्भावना ठूलो छ। सरकारले उद्यम गर्न चाहने युवालाई सहुलियतपूर्ण वित्तीय पहुँच, प्रविधि, बजार र आवश्यक सीप उपलब्ध गराउनुपर्छ। विदेश जाने युवालाई रोक्नेभन्दा देशमै अवसर सिर्जना गरेर उनीहरूलाई रोजाइको आधारमा नेपालमै बस्न सक्ने वातावरण बनाउनु दीर्घकालीन समाधान हो।
तपाईं उद्यमशीलतासँग पनि जोडिनुभएको छ। विशेषगरी महिलालाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउन र स्थानीय उत्पादनलाई बजारसँग जोड्न कांग्रेसले कस्तो भूमिका खेल्नुपर्छ ?
राजनीतिक अधिकारसँगै आर्थिक आत्मनिर्भरता पनि आवश्यक छ। आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर महिला परिवार र समाजमा आफ्नो निर्णय आफैँ गर्न सक्ने अवस्थामा पुग्छिन्। स्थानीय उत्पादन, हस्तकला, कृषि तथा घरेलु उद्यमलाई बजार, प्रविधि र वित्तीय पहुँचसँग जोड्नुपर्छ। मैले आफ्नो अनुभवबाट पनि महिलामा सीप र इच्छाशक्ति भए अवसर पाएपछि उनीहरूले राम्रो काम गर्न सक्छन् भन्ने देखेकी छु। त्यसैले महिला उद्यमशीलतालाई अनुदान वितरणमा मात्र सीमित नगरी उत्पादन, बजार र रोजगारीसँग जोड्नुपर्छ।
भाषा, संस्कृति, सम्पदा र पहिचानको संरक्षणको विषयलाई तपाईंले आफ्नो राजनीतिक प्राथमिकतामा राख्नुभएको छ। विकास र पहिचानबीचको सन्तुलन कसरी कायम गर्न सकिन्छ ?
विकासको अर्थ आफ्नो पहिचान गुमाउनु होइन। हाम्रो भाषा, संस्कृति, परम्परा र सम्पदा हाम्रो सामाजिक पूँजी हुन्। स्थानीय संस्कृति र सम्पदालाई संरक्षण गर्दै त्यसलाई पर्यटन, शिक्षा र स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोड्न सकिन्छ। नयाँ पुस्तालाई आफ्नो भाषा र संस्कृतिप्रति गर्व गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। राज्यका विकास योजना बनाउँदा स्थानीय समुदायको पहिचान र परम्परालाई सम्मान गर्ने नीति आवश्यक छ।
दिगो विकास, वातावरण संरक्षण र जलवायु न्यायका विषय विश्वव्यापी बहसमा छन्। नेपालजस्तो जलवायु जोखिममा रहेको मुलुकमा कांग्रेसले यसलाई राजनीतिक एजेन्डाको केन्द्रमा कसरी ल्याउन सक्छ ?
नेपालले जलवायु परिवर्तनको असर प्रत्यक्ष भोगिरहेको छ। हिमालदेखि पहाड र तराईसम्म यसको प्रभाव फरक–फरक रूपमा देखिन्छ। त्यसैले वातावरण संरक्षणलाई विकासको बाधकका रूपमा होइन, दिगो विकासको आधारका रूपमा बुझ्नुपर्छ। जल, जंगल र जमिनको संरक्षण, स्वच्छ ऊर्जा, दिगो कृषि र प्राकृतिक स्रोतको विवेकपूर्ण उपयोगमा ध्यान दिनुपर्छ। जलवायु परिवर्तनबाट बढी प्रभावित समुदायलाई न्यायोचित सहयोग र अवसर दिनु पनि जलवायु न्यायको महत्वपूर्ण पक्ष हो। यस विषयलाई पार्टीको नीति र सरकारका कार्यक्रम दुवैमा प्राथमिकताका साथ समेटिनुपर्छ।
ग्रामीण तथा पिछडिएका क्षेत्र अझै पनि पूर्वाधार, कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीका दृष्टिले पछाडि छन्। राजधानी केन्द्रित विकासको प्रवृत्ति अन्त्य गर्न कांग्रेसले कस्तो भूमिका खेल्नुपर्छ ?
नेपालको वास्तविक समृद्धि गाउँ बलियो नभई सम्भव हुँदैन। ग्रामीण क्षेत्रको सडक, खानेपानी, स्वास्थ्य, शिक्षा र सञ्चार पूर्वाधारसँगै स्थानीय उत्पादन र रोजगारीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। किसानले उत्पादन गरेको वस्तुको उचित मूल्य र बजार सुनिश्चित गर्नुपर्छ। स्थानीय तहलाई स्रोत र अधिकार दिएर स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउनुपर्छ। गाउँबाट मानिस पलायन भइरहने र शहरमा मात्र अवसर केन्द्रित हुने अवस्था परिवर्तन नगरी समुन्नत नेपालको कल्पना गर्न सकिँदैन।
कांग्रेसभित्र गुट–उपगुट र व्यक्तिगत प्रतिस्पर्धाभन्दा नीति, विचार र संगठनको प्रतिस्पर्धा आवश्यक रहेको आवाज उठिरहेको छ। तपाईंको दृष्टिमा अब कांग्रेसभित्र कस्तो राजनीतिक संस्कृति निर्माण हुनुपर्छ ?
कांग्रेसको शक्ति लोकतान्त्रिक संस्कृति र विचार हो। मतभिन्नता लोकतन्त्रको स्वाभाविक पक्ष हो, तर मतभिन्नता शत्रुतामा बदलिनु हुँदैन। पार्टीभित्र बहस हुनुपर्छ, आलोचना र आत्मालोचनाको संस्कृति हुनुपर्छ। निर्णय भएपछि सबैले त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने राजनीतिक संस्कार विकास गर्नुपर्छ। व्यक्तिभन्दा संस्था बलियो बनाउने र पदभन्दा जिम्मेवारीलाई महत्व दिने संस्कृति स्थापित गर्न सके कांग्रेसको संगठन अझ मजबुत हुन्छ।
१५औँ महाधिवेशनलाई तपाईं कांग्रेसको नियमित नेतृत्व चयनको प्रक्रिया मात्र मान्नुहुन्छ कि पार्टीको आगामी दिशा तय गर्ने महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा हेर्नुभएको छ ?
यो महाधिवेशन कांग्रेसका लागि महत्वपूर्ण अवसर हो। देशको राजनीतिक परिस्थिति परिवर्तन भइरहेको छ, नागरिकका अपेक्षा बदलिएका छन् र नयाँ पुस्ताको प्रश्न पनि फरक छ। त्यसैले केवल नेतृत्व चयन गरेर मात्र महाधिवेशनको उद्देश्य पूरा हुँदैन। पार्टीको नीति, संगठन, कार्यशैली र जनतासँगको सम्बन्धबारे गम्भीर समीक्षा गर्नुपर्छ। कांग्रेसले आफ्नो लोकतान्त्रिक मूल्यलाई जोगाउँदै समयअनुसार आफूलाई रूपान्तरण गर्न सक्नुपर्छ। महाधिवेशनपछि जनताले कांग्रेसमा परिवर्तन देख्न सक्नुपर्छ।
अन्त्यमा, आदिवासी जनजाति महिलातर्फ तपाईंलाई मतदान गर्ने महाधिवेशन प्रतिनिधिलाई तपाईं आफ्नो उम्मेदवारीको सबैभन्दा स्पष्ट प्रतिबद्धता के सुनाउन चाहनुहुन्छ ?
मेरो प्रतिबद्धता कुनै एउटा समुदाय वा समूहको हितमा मात्र सीमित छैन। आदिवासी जनजाति समुदायको अधिकार र सम्मानजनक प्रतिनिधित्व सुदृढ गर्ने, महिलाको नेतृत्व विकास गर्ने, युवा र नयाँ पुस्तालाई अवसर दिने, शिक्षा, स्वास्थ्य, सीप र रोजगारीमा जोड दिने मेरो प्राथमिकता हो। त्यससँगै भाषा, संस्कृति र सम्पदाको संरक्षण, दिगो विकास, वातावरणीय न्याय, ग्रामीण अर्थतन्त्रको सुदृढीकरण र सामाजिक सद्भावलाई पनि अघि बढाउन चाहन्छु। कांग्रेसलाई जनताप्रति उत्तरदायी, सुशासनयुक्त र परिणाम दिने पार्टी बनाउन आफ्नो अनुभव र क्षमताले सक्दो योगदान गर्ने मेरो प्रतिबद्धता हो। अन्ततः कांग्रेसको लोकतान्त्रिक मूल्य र संस्कृतिलाई अझ बलियो बनाउँदै आगामी निर्वाचनमा पार्टीलाई जनताको विश्वाससहित विजयी बनाउने अभियानमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्ने मेरो लक्ष्य हो।