ललितपुरको महालक्ष्मी नगरपालिका–८ स्थित महन्तगाउँमा योग, ध्यान, सत्सङ्ग, स्वावलम्बी कृषि, संस्कार गुरुकुल, आयुर्वेदिक प्राकृतिक चिकित्सा र यज्ञ संस्कारलाई एकीकृत गर्दै ‘सनातन बस्ती’ निर्माणको परिकल्पना अघि सारिएको छ। गुरु पुष्पराज पुरुषको अगुवाइमा अघि बढाइएको यस योजनामा प्रकृतिमैत्री कुटी निर्माण, परम्परागत ज्ञानको संरक्षण र आध्यात्मिक साधनालाई दैनिक जीवनसँग जोड्ने लक्ष्य राखिएको छ। प्रस्तावित बस्तीमा करिब ७० देखि ८० वटा कुटी निर्माण गर्ने सोच छ। इच्छुक व्यक्तिले निजी कुटी, सामूहिक कुटी वा स्वेच्छिक सहयोगमार्फत सहभागी हुन सक्ने व्यवस्था प्रस्ताव गरिएको छ। निजी कुटीका लागि पाँच लाख रुपियाँ बैना दिएर छदेखि सात महिनाभित्र कुल १० लाख रुपियाँ पुर्याउने र सामूहिक कुटीका लागि १० जनाले प्रतिव्यक्ति एक लाख रुपियाँका दरले रकम जुटाउने प्रस्ताव पर्चामा उल्लेख छ। सहयोगबाट निर्माण हुने कुटीलाई योग शिविर र अतिथि व्यवस्थापनमा उपयोग गर्ने सोच छ। धर्मलाई कर्मकाण्डमा मात्र सीमित नराखी प्रकृति, श्रम, संस्कार र मानवीय सद्भावसँग जोड्ने उद्देश्यसहित अघि सारिएको यस अवधारणाबारे गुरु पुष्पराज पुरुषसँग गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ।
महन्तगाउँमा सनातन बस्ती स्थापना गर्ने सोच कसरी जन्मियो? यसको मूल उद्देश्य के हो?
मानिसको जीवन केवल खानु, कमाउनु, घर बनाउनु र भौतिक सुविधा जुटाउनुमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। जीवनमा शरीर, मन, आत्मा र प्रकृतिबीच सन्तुलन आवश्यक छ। आज हामी विकासका नाममा ठूला भवन बनाइरहेका छौँ, सडक विस्तार गरिरहेका छौँ र सुविधाहरू थपिरहेका छौँ। तर यही क्रममा प्रकृतिसँगको निकटता, आत्मिक शान्ति र मौलिक जीवनपद्धतिबाट टाढिँदै गएका छौँ कि भन्ने प्रश्न पनि उठेको छ। यही अनुभूतिले सनातन बस्तीको अवधारणा जन्माएको हो। महन्तगाउँको प्राकृतिक वातावरण र यहाँसँग जोडिएका धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परालाई आधार बनाएर मानिसले प्रकृतिको काखमा बसेर आफ्नो जीवन बुझ्न सक्ने स्थान बनाउने हाम्रो चाहना हो। यो सामान्य आवासीय बस्तीको परिकल्पना होइन। मानिसले साधना गर्न, आफ्नो संस्कार बुझ्न, श्रमको सम्मान गर्न र आपसी सद्भावमा बाँच्न सिक्ने साझा थलो बनाउने प्रयास हो। मेरो बुझाइमा धर्म भनेको पूजा गर्ने समयको अभ्यास मात्र होइन, बिहान उठेदेखि राति विश्राम गर्दासम्म हामीले अपनाउने व्यवहार र जीवनपद्धति पनि हो।
सनातन बस्ती अरू धार्मिक आश्रम वा मन्दिरभन्दा कसरी फरक हुनेछ?
मन्दिर आस्थाको केन्द्र हो, आश्रम साधनाको केन्द्र हुन सक्छ। हामीले परिकल्पना गरेको सनातन बस्तीमा भने साधना र जीवनशैलीलाई एकै ठाउँमा जोड्ने प्रयास हुनेछ। सनातन दर्शनले प्रकृति, जीव, जगत्, समाज र आत्माबीचको सम्बन्धलाई समग्रतामा बुझ्न सिकाउँछ। त्यसैले यहाँ पूजा र अनुष्ठानसँगै मानिसले कसरी खान्छ, कसरी श्रम गर्छ, प्रकृतिसँग कस्तो सम्बन्ध राख्छ र अरूसँग कस्तो व्यवहार गर्छ भन्ने विषय पनि महत्त्वपूर्ण हुनेछन्। बस्तीका छवटा मुख्य आधार योग साधना, सत्सङ्ग, स्वावलम्बनअन्तर्गत कृषि तथा गौशाला, संस्कार गुरुकुल, आयुर्वेदिक प्राकृतिक चिकित्सा र यज्ञ संस्कार हुन्। यी विषयलाई व्यवहारमा उतार्न सकियो भने धर्म केवल कर्मकाण्डमा सीमित रहँदैन, जीवन जिउने संस्कार बन्छ। हाम्रो उद्देश्य पुरानो समयलाई जस्ताको तस्तै फर्काउनु होइन, परम्परामा रहेका उपयोगी ज्ञान र संस्कारलाई वर्तमान जीवनसँग जोड्नु हो।
महन्तगाउँ नै किन रोज्नुभयो? यस स्थानको धार्मिक तथा सांस्कृतिक विशेषता के छ?
कुनै पनि साधना केन्द्र निर्माण गर्दा त्यहाँको वातावरण, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र स्थानीय जनजीवन बुझ्नु आवश्यक हुन्छ। महन्तगाउँमा प्राकृतिक शान्ति छ र यस क्षेत्रसँग जोडिएका धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराहरू पनि छन्। यस क्षेत्र वरपर गौतम, शृङ्गी, विश्वामित्र र आत्रेय ऋषिसँग जोडेर सुनाइने परम्पराहरू, गोपराटेश्वर महादेव, विशङ्खुनारायण, शृङ्गेरी गुफा र गोदावरी क्षेत्रसँग सम्बन्धित धार्मिक महत्त्वका विषय छन्। यस्ता परम्पराले यस क्षेत्रको सांस्कृतिक पहिचानलाई समृद्ध बनाएका छन्। हामी ती विषयको अध्ययन, संरक्षण र प्रचारप्रसारसँगै यस क्षेत्रलाई साधना तथा सांस्कृतिक अनुभवको केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने सम्भावना खोजिरहेका छौँ। कुनै ठाउँको आध्यात्मिक महत्त्व केवल त्यहाँ रहेका मन्दिर वा धार्मिक संरचनाले मात्र निर्धारण गर्दैनन्; त्यहाँको प्रकृति, इतिहास, स्थानीय समुदायको आस्था र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञानले पनि त्यसलाई जीवन्त बनाउँछन्।
बस्तीमा कस्ता संरचना निर्माण गरिनेछन्? परम्परागत शैलीका कुटी बनाउनुको कारण के हो?
हामीले परम्परागत वास्तुशैलीबाट प्रेरित भएर माटो कुटेर बनाइने र ढुङ्गाको छाना राखिने कुटीको अवधारणा अघि सारेका छौँ। प्रारम्भिक योजनाअनुसार करिब ७० देखि ८० वटा कुटी निर्माण गर्ने सोच छ। कुटीबाहेक बाटो, बगैँचा, सामूहिक भान्सा, पानी ट्याङ्की र अन्य आवश्यक साझा संरचना पनि बनाउने परिकल्पना गरिएको छ। पर्चामा एउटा आनामा करिब १४ बाइ १४ फिटको कुटी बनाउने अवधारणा उल्लेख छ। हामी कुटीलाई बस्ने ठाउँका रूपमा मात्र होइन, साधना, अध्ययन, विश्राम र प्रकृतिसँग समय बिताउने स्थानका रूपमा विकास गर्न चाहन्छौँ। माटो, ढुङ्गा र स्थानीय सीपको उपयोग गर्न सकियो भने वातावरणसँग मेल खाने संरचना बनाउन सकिन्छ। तर निर्माणको अन्तिम स्वरूप प्राविधिक परीक्षण, सुरक्षा मापदण्ड र आवश्यक कानुनी स्वीकृतिअनुसार तय गर्नुपर्छ। बाहिरको संरचना माटो र ढुङ्गाले बन्छ, तर त्यसलाई जीवन्त बनाउने कुरा त्यहाँको संस्कार, सद्भाव र साधना हो।
सनातन बस्तीमा सहभागी हुन चाहने व्यक्तिले कसरी सहभागिता जनाउन सक्छन्?
सबै मानिसको आर्थिक अवस्था र सहभागिताको चाहना एउटै हुँदैन। कसैले आफ्नै कुटी बनाउन चाहनुहुन्छ, कसैले परिवार वा साथीभाइसँग मिलेर सामूहिक रूपमा सहभागी हुन चाहनुहुन्छ, अनि कसैले आफूले सक्ने सहयोग गरेर अभियानमा योगदान दिन चाहनुहुन्छ। त्यसैले हामीले तीनवटा विकल्प प्रस्ताव गरेका छौँ। पहिलो निजी कुटीको मोडल हो, जसमा सहभागीले प्रस्तावित आर्थिक प्रक्रिया पूरा गरेर आफ्नो कुटी निर्माण गर्न सक्नुहुन्छ। दोस्रो सामूहिक कुटीको मोडल हो, जसमा केही व्यक्तिले मिलेर रकम जुटाएर साझा कुटी निर्माण गर्न सक्नुहुन्छ। तेस्रो स्वेच्छिक सहयोग वा दानको मोडल हो, जसमा आफूले सक्ने रकम सहयोग गर्न सकिन्छ। यसरी निर्माण हुने कुटीलाई योग शिविर सञ्चालन र अतिथि व्यवस्थापनमा उपयोग गर्ने सोच छ। हामी चाहन्छौँ, आर्थिक क्षमता फरक भएका मानिसले पनि आफ्नो रुचि र सामर्थ्यअनुसार यस अभियानमा जोडिन सकून्। सहभागिता भनेको रकम दिनु मात्र होइन, साझा उद्देश्यप्रतिको प्रतिबद्धता पनि हो।
निजी कुटी निर्माणका लागि १० लाख रुपियाँ र सामूहिक कुटीका लागि प्रतिव्यक्ति एक लाख रुपियाँको प्रस्ताव छ। यो आर्थिक प्रक्रिया कसरी अघि बढ्छ?
प्रस्तावित निजी कुटी मोडलअनुसार सुरुमा पाँच लाख रुपियाँ बैना दिने र त्यसपछि छदेखि सात महिनाभित्र आफ्नो सहजताअनुसार रकम थप्दै कुल १० लाख रुपियाँ पुर्याउने व्यवस्था प्रस्तुत गरिएको छ। जग्गा पास गर्दा लाग्ने खर्च र कुटी निर्माणसम्बन्धी अन्य लागतको स्पष्ट विवरण पनि आवश्यक हुन्छ। सामूहिक कुटीको मोडलमा १० जनाको समूह बनाएर प्रतिव्यक्ति एक लाख रुपियाँका दरले रकम जुटाउने प्रस्ताव छ। तर यी रकम र सर्तलाई सहभागी हुनुअघि लिखित रूपमा स्पष्ट बुझ्नु आवश्यक छ। जग्गाको स्वामित्व, क्षेत्रफल, सिमाना, कुटीको स्वामित्व, साझा संरचनाको अधिकार, निर्माणको वास्तविक लागत र रकम फिर्ता गर्नुपर्ने अवस्था आएमा अपनाइने प्रक्रिया सबै स्पष्ट हुनुपर्छ। हामीले यसलाई विश्वास र सहकार्यको अभियानका रूपमा अघि बढाउन खोजेका हौँ। त्यसैले आर्थिक विषयमा कुनै अस्पष्टता रहन दिनु हुँदैन। धार्मिक उद्देश्य जति पवित्र भए पनि आर्थिक व्यवहार पारदर्शी र कानुनी रूपमा व्यवस्थित हुन आवश्यक छ।
सहयोग वा दानमार्फत सहभागी हुनेहरूको रकम कसरी उपयोग गरिनेछ?
सबैसँग समान आर्थिक क्षमता हुँदैन। कसैले कुटी निर्माण गर्न सक्नुहुन्छ, कसैले सामूहिक लगानी गर्न सक्नुहुन्छ भने कसैले आफूले सक्ने रकम सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ। सहयोगको मोडलमा निश्चित रकम दिनैपर्छ भन्ने छैन। स्वेच्छाले प्राप्त सहयोगबाट सम्भव भएसम्म कुटी निर्माण गर्ने र ती कुटीलाई योग शिविर तथा अतिथि व्यवस्थापनमा प्रयोग गर्ने प्रस्ताव छ। तर सहयोगको रकम कुन प्रयोजनमा खर्च भयो, कति कुटी बने र बाँकी रकमको अवस्था के छ भन्ने विवरण पारदर्शी हुनुपर्छ। रकम सङ्कलन गर्दा रसिद दिने, खर्चको हिसाब राख्ने र निर्माणको प्रगति सहभागीलाई जानकारी गराउने व्यवस्था आवश्यक हुन्छ। सामूहिक अभियानमा विश्वास सबैभन्दा ठूलो आधार हो। विश्वासलाई कायम राख्न असल भावना मात्र पर्याप्त हुँदैन, जिम्मेवारी र जवाफदेहिता पनि चाहिन्छ।
बस्तीको व्यवस्थापन कसरी हुनेछ? कुटी निर्माण गरेपछि सहभागीले आफूखुसी प्रयोग गर्ने हो कि साझा नियम पनि हुनेछन्?
कुनै पनि सामूहिक अभियान सफल हुन स्पष्ट नियम, जिम्मेवारी र आपसी विश्वास चाहिन्छ। प्रस्तावअनुसार गुठियार वा सञ्चालकहरूको समूहले सामूहिक छलफलबाट नीति तथा नियम बनाउने सोच छ। कुटीको प्रयोग, सामूहिक भान्सा, पानी, सरसफाइ, बगैँचा, कृषि, साधना कार्यक्रम, अतिथि व्यवस्थापन र साझा सम्पत्तिको संरक्षणजस्ता विषयमा नियम आवश्यक हुन्छन्। निजी कुटी प्रयोग नगरेको समयमा चाबी आश्रम व्यवस्थापनसँग सुरक्षित राख्ने प्रस्ताव पनि छ। यस्तो व्यवस्था गर्दा कुटीधनीको सहमति, सुरक्षा र प्रयोगसम्बन्धी नियम स्पष्ट हुनुपर्छ। सामूहिक कुटीमा सहभागीहरूको अधिकार, प्रयोगको समय, मर्मतसम्भार खर्च र कुनै सदस्य बाहिरिन चाहेमा अपनाइने प्रक्रिया पनि लिखित रूपमा निर्धारण गर्नुपर्छ। बस्ती कसैको एकल निर्णयबाट होइन, साझा उद्देश्यमा सहमत भएका व्यक्तिहरूको सहभागिताबाट सञ्चालन हुनुपर्छ।
धर्मलाई व्यापार बनाउनु हुँदैन भन्नुहुन्छ। सनातन बस्तीमा यस सिद्धान्तलाई कसरी लागू गर्नुहुन्छ?
धर्म मानिसलाई सत्य, संयम, करुणा, सदाचार र सेवाको बाटोमा अघि बढाउने माध्यम हो। यदि धर्मकै नाममा मानिसको आस्थालाई प्रयोग गरेर अनुचित लाभ लिने प्रयास गरियो भने धर्मको मूल मर्म कमजोर हुन्छ। सनातन बस्तीलाई हामीले नाफा कमाउने व्यावसायिक परियोजनाका रूपमा होइन, साधना र जीवनशैलीसँग जोडिएको सामूहिक प्रयासका रूपमा अघि बढाउन चाहेका हौँ। भगवान्को नाम बेचेर, अनुष्ठानको भय देखाएर वा धार्मिक आस्थाको दुरुपयोग गरेर कसैबाट पैसा उठाउने काम हुनु हुँदैन। मानिसले आफ्नो इच्छाले, उद्देश्य बुझेर र आर्थिक क्षमता हेरेर मात्रै सहभागिता जनाउनुपर्छ। रकम, जग्गा, निर्माण र व्यवस्थापनका सबै विषय पारदर्शी हुनुपर्छ। धर्मको वास्तविक प्रभाव मानिसको व्यवहारमा देखिनुपर्छ। यदि हाम्रो साधनाले अरूको दुःख बुझ्न, प्रकृतिको संरक्षण गर्न र समाजप्रति जिम्मेवार बन्न सिकाउँदैन भने त्यसको मर्म अधुरो रहन्छ।
योग, कृषि, गौशाला, गुरुकुल र प्राकृतिक चिकित्सालाई एउटै बस्तीमा जोड्नुको उद्देश्य के हो?
मानिसको जीवन प्रकृतिबाट अलग हुन सक्दैन। हामीले खाने अन्न, पिउने पानी र प्रयोग गर्ने वनस्पति सबै प्रकृतिसँग जोडिएका छन्। त्यसैले बस्तीमा स्थानीय कृषि, बीउ संरक्षण, परम्परागत खेतीपातीको ज्ञान, पशुपालन र सम्भव भएसम्म गौशालासम्बन्धी गतिविधि जोड्ने सोच छ। संस्कार गुरुकुलले बालबालिका तथा युवालाई नैतिक शिक्षा, अनुशासन, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र परम्परागत ज्ञानसँग परिचित गराउन सक्छ। आयुर्वेदिक तथा प्राकृतिक चिकित्सासम्बन्धी गतिविधि सञ्चालन गर्दा योग्य स्वास्थ्यकर्मी, प्रमाणित ज्ञान र आवश्यक स्वास्थ्य मापदण्डको पालना गर्नुपर्छ। योग साधनामा ध्यानयोग, ज्ञानयोग, हठयोग, भक्तियोग र कर्मयोगजस्ता अभ्यासलाई आवश्यकताअनुसार समेट्न सकिन्छ। ध्यानले मनलाई स्थिर बनाउन, ज्ञानले विवेक बढाउन र कर्मयोगले सेवाको महत्त्व बुझाउन सहयोग गर्छ। हाम्रो उद्देश्य मानिसलाई कुनै एउटा अभ्यासमा सीमित गर्नु होइन, आफ्नो स्वभाव र आवश्यकताअनुसार साधनाको बाटो पहिल्याउन सहयोग गर्नु हो।
महन्तगाउँको स्थानीय समुदाय र यस क्षेत्रको विकाससँग बस्तीलाई कसरी जोड्नुहुन्छ?
कुनै पनि स्थानमा निर्माण गरिने परियोजना स्थानीय समुदायसँग जोडिन सकेन भने त्यसको सामाजिक आधार कमजोर हुन्छ। महन्तगाउँ र वरपरका बासिन्दा यस क्षेत्रका वास्तविक जानकार हुन्। यहाँको इतिहास, खेतीपाती, स्थानीय परम्परा र सांस्कृतिक सम्पदाबारे उनीहरूसँग महत्त्वपूर्ण अनुभव छ। त्यसैले स्थानीय मानिससँग संवाद गर्दै, उनीहरूको सुझाव सुन्दै र आवश्यकताअनुसार सहकार्य गर्दै अघि बढ्नुपर्छ। निर्माणका क्रममा स्थानीय सीप र श्रमको उपयोग गर्न सकियो भने रोजगारी तथा आयआर्जनका अवसर सिर्जना हुन सक्छन्। कृषि उत्पादन, स्थानीय सामग्री, सांस्कृतिक अध्ययन र साधना शिविरजस्ता गतिविधिले पनि स्थानीय अर्थतन्त्रमा योगदान दिन सक्छन्। तर यसबाट कति रोजगारी सिर्जना हुन्छ वा कति आर्थिक लाभ प्राप्त हुन्छ भन्ने कुरा वास्तविक योजना र कार्यान्वयनपछि मात्रै भन्न सकिन्छ। हामी बस्तीलाई स्थानीय समुदायभन्दा अलग राखेर होइन, उनीहरूसँगको सहकार्यमा अघि बढाउन चाहन्छौँ।
अन्त्यमा, सनातन बस्तीमार्फत समाजलाई के सन्देश दिन चाहनुहुन्छ?
सनातन बस्ती कुनै एक व्यक्तिको चाहना वा केही मानिसको प्रयासमा मात्र सीमित रहनु हुँदैन। यो प्रकृति, संस्कार, साधना र सामूहिक सद्भावलाई जीवनमा उतार्न चाहने मानिसहरूको साझा अभियान बन्नुपर्छ। यहाँ सहभागी हुने व्यक्तिले कुटी बनाउनु वा आर्थिक सहयोग गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन; उसले आफ्नो जीवनमा पनि सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने संकल्प गर्नुपर्छ। धर्मको सार अरूलाई सम्मान गर्नु, सत्यको बाटोमा हिँड्नु, प्रकृतिको संरक्षण गर्नु, श्रमलाई सम्मान गर्नु र आवश्यक पर्दा अरूको दुःखमा साथ दिनु हो। माटोको कुटी सानो हुन सक्छ, तर त्यहाँ बस्ने मानिसको सोच विशाल हुन सक्छ। बाहिरको संरचना माटो र ढुङ्गाले बन्छ; त्यसलाई जीवन्त बनाउने कुरा प्रेम, विश्वास, अनुशासन र सद्भाव हो। हामीले निर्माण गर्न चाहेको बस्तीमा मानिसले शान्ति खोज्न मात्रै होइन, शान्ति बाँड्न पनि सिकून्। आफ्ना संस्कार बुझून्, प्रकृतिको सम्मान गरून् र भावी पुस्ताका लागि राम्रो जीवनपद्धतिको उदाहरण छोडून्। हाम्रो विश्वास छ—धर्मलाई व्यवहारमा उतार्न सकियो भने साधना मन्दिरभित्र मात्रै सीमित रहँदैन, हाम्रो घर, समाज र समग्र जीवन नै साधनाको भूमि बन्न सक्छ।