बेद प्रसाद घिमिरे
आयो दशैँ, गयो दशैँ!
अब आउँदै छ भाइटीका र तिहार। सुन्दा सामान्य लाग्ने यी शब्दभित्र नेपाली समाजको जीवनदर्शन, पारिवारिक सम्बन्ध, मानवीय संवेदना, प्रकृतिसँगको आत्मीयता र समयको अनवरत गतिसम्मका अनेक कथा लुकेका छन्। 
दशैँ आउनुअघिको प्रतीक्षा र दशैँ सकिएपछिको रिक्तता केवल एउटा चाडको आगमन र बिदाइको कथा होइन, यो वर्षभरि श्रम, संघर्ष र बाध्यतामा बाँचेका मानिसहरूले केही दिनका लागि भए पनि खुसी, आत्मीयता र अपनत्व सँगाल्ने जीवनको एउटा सुन्दर अध्याय हो। दशैँ आउनुअघि दिनहरू लामो लाग्छन्। कसैलाई परदेशबाट घर फर्किने टिकटको प्रतीक्षा हुन्छ, कसैलाई टाढा रहेका छोराछोरी घर आइपुग्ने दिनको। कसैलाई नयाँ लुगा लगाउने रहर हुन्छ, कसैलाई वर्षौँदेखि छुटेको परिवारसँगै बसेर एक छाक भोजन गर्ने धोको। कसैका लागि दशैँ मान्यजनको हातबाट टीका र आशीर्वाद थाप्ने अवसर हो भने कसैका लागि बिछोडिएका आफन्तको अनुहार सम्झेर मन भक्कानिने समय। 
एउटै चाडले कसैको घरमा हर्षको उज्यालो ल्याउँछ त कसैको मनमा अभाव, बिछोड र पुराना घाउहरू फेरि बल्झाइदिन्छ। त्यसैले दशैँ पात्रोमा तोकिएको एउटा मिति मात्र होइन, मानिसको मनले लामो समयदेखि साँचेर राखेको आशाको नाम पनि हो।
अनि एक दिन दशैँ आइपुग्छ। घरका आँगनमा नयाँ पाइला थपिन्छन्, भान्सामा मीठा परिकारको बासना फैलिन्छ, पुराना घरका भित्ताले रङ फेर्छन् र लामो समयदेखि मौन रहेका कोठाहरूमा परिचित आवाजहरू गुञ्जिन थाल्छन्। घरको चौतारो, आँगनको डिल, पिँढी र भान्सासम्ममा सम्बन्धको न्यानोपन फैलिन्छ। वर्षौँदेखि भेट नभएका दाजुभाइ, दिदीबहिनी र आफन्तबीच आत्मीय संवाद सुरु हुन्छ।
कसैले बाल्यकालका सम्झना सुनाउँछ, कसैले विगतका दुःख बिर्साउने प्रयास गर्छ, कसैले भविष्यका योजना बुन्छ। हाँसोका बीचमा कतिपय पीडा लुक्छन्, खुसीका आँसुमा विछोडको वेदना मिसिन्छ र भेटघाटको न्यानोपनले मनका पुराना घाउमा मलम लगाउँछ। केही दिनका लागि भए पनि जीवनका कठिनाइहरू पछाडि छुटेजस्ता लाग्छन्। त्यतिबेला लाग्छ—समयलाई यहीँ रोकिदिन पाए कति राम्रो हुन्थ्यो! घरको संघारमा उभिएको बिदाइलाई केही दिन परै बस्न भनिदिन पाए कति सुन्दर हुन्थ्यो! तर समय न कसैको आग्रहमा रोकिन्छ, न कसैको आँसुले आफ्नो गति बदल्छ। समयको स्वभाव नै अघि बढ्नु हो र जीवनको यथार्थ पनि यही गतिसँगै अघि बढ्नु हो।
निधारको रातो टीका राम्ररी ओभाउन नपाउँदै र जमराको पहेँलोपन सम्झनामा बस्न नपाउँदै घर फेरि सुनसान हुन थाल्छ। फर्किने दिन नजिकिन्छ, झोलामा लुगा मिलाइन्छ, यात्राका लागि पोको बाँधिन्छ र घरको संघारमा बिदाइका दृश्यहरू दोहोरिन थाल्छन्। केही दिनअघि स्वागतका लागि खुलेका हातहरू अब बिदाइका लागि उठ्छन्। आमाका आँखामा माया हुन्छ, बाबुको अनुहारमा जिम्मेवारीको चिन्ता, श्रीमान्–श्रीमतीका मनमा छुट्टिनुको पीडा र बालबालिकाका आँखामा फेरि कहिले भेटिने भन्ने जिज्ञासा। ‘पुगेपछि खबर गर्नु’, ‘आफ्नो ख्याल गर्नु’, ‘समय मिलाएर फेरि आउनू’ जस्ता सामान्य सुनिने वाक्यभित्र घरको सारा माया, चिन्ता र प्रतीक्षा अटाएका हुन्छन्। बस छुटेपछि केही बेरसम्म बाटोतिर हेरिरहने आँखाहरूले बिदाइ भएका आफ्ना मान्छेलाई मात्र खोजिरहेका हुँदैनन्, उनीहरूसँगै फर्किएको घरको रौनक पनि खोजिरहेका हुन्छन्। त्यसपछि घरको पिँढीमा फेरि पुरानै मौनता बस्छ, भान्साको चहलपहल घट्छ र केही दिनअघि भरिभराउ भएको आँगनमा खालीपन देखिन थाल्छ। यही त हो—आयो दशैँ, गयो दशैँ! तर दशैँसँगै सबै खुसी गएका हुँदैनन्। केही आत्मीय सम्झना, केही मीठा संवाद, केही अपूरा रहर र अर्को भेटको आशा घरका भित्तामा, आँगनमा र मनका कुनाकाप्चामा बाँकी रहिरहन्छन्।
- ‘आयो दशैँ, गयो दशैँ’ भन्ने छोटो वाक्यभित्र आगमन र बिदाइको भावनात्मक उतारचढाव मात्र छैन; यसमा नेपालीको सामाजिक जीवन, आर्थिक यथार्थ र समयसँगै बगिरहेको संस्कृतिको गहिरो चित्र पनि छ। दशैँ मनाउन घर फर्किनेहरूका लागि यात्रा, खर्च, परिवारको अपेक्षा र आफ्नो सामर्थ्यबीच सन्तुलन मिलाउनु सजिलो हुँदैन। कतिपयले ऋण गरेर भए पनि परिवारका सदस्यका लागि लुगा किन्छन्, घरमा मीठोमसिनो जुटाउँछन् र बालबालिकाको अनुहारमा खुसी देख्न चाहन्छन्। कसैले वर्षभरि बचाएको पैसा चाडपर्वमा खर्च गर्छन्, कसैले आफ्नो चाहना थाती राखेर परिवारको खुसीलाई प्राथमिकता दिन्छन्। समाजले चाडपर्वलाई खुसी र उत्सवका रूपमा हेर्छ, तर त्यो खुसी जुटाउन कसैले कति पसिना बगाएको छ, कति इच्छा त्यागेको छ र कति आर्थिक भार बोकेको छ भन्ने कुरा सधैँ देखिँदैन। त्यसैले दशैँको वास्तविक सौन्दर्य महँगा लुगा, भव्य भोज वा खर्चिलो उत्सवमा मात्र खोज्नु हुँदैन। परिवारका सदस्यले एकअर्काको अवस्था बुझ्नु, दुःखमा साथ दिनु, सामर्थ्यअनुसार खुसी बाँड्नु र कसैलाई पनि अभावका कारण अपमानित महसुस हुन नदिनु नै चाडपर्वको साँचो मर्म हो। चाडले मानिसलाई ऋणको बोझ र देखावटी प्रतिस्पर्धामा धकेल्ने होइन, प्रेम, सद्भाव र आपसी सहयोगमा जोड्न सक्नुपर्छ।
दशैँको रौनक बिस्तारै ओझेल पर्दै जाँदा प्रकृतिले अर्को दृश्य देखाउन थाल्छ। खेतका गरागरामा धान पाकिसकेको हुन्छ। हावाको स्पर्शसँगै सुनौला बाला लहराउँछन्। असारमा हिलोले हिलाम्मे भएका खुट्टाहरू अहिले त्यही माटोमा पाकेको अन्न भित्र्याउन व्यस्त हुन्छन्। रोपाइँका बेला आकाशतिर हेरेर पानीको प्रतीक्षा गर्ने किसानका आँखामा अहिले पाकेको बाली सुरक्षित भित्र्याउने चिन्ता हुन्छ। कहिले अतिवृष्टि, कहिले अनावृष्टि, कहिले रोगकीरा त कहिले बजारको अनिश्चिततासँग जुध्दै हुर्काइएको धानबाली घर भित्र्याउने समय आएको हुन्छ। खेतमा लहलहाएको बाली देख्दा किसानको मनमा सन्तोष जाग्छ, तर त्यो सन्तोषसँगै असिनापानी, बाढीपहिरो र उत्पादनको उचित मूल्य नपाउने चिन्ता पनि जोडिएको हुन्छ। किसानका लागि धान केवल बाली होइन, वर्षभरिका दुःख, आशा र भविष्यको भरोसा हो। खेतमा झुकेका धानका बाला हेर्दा लाग्छ, प्रकृतिले आफ्नो कोखबाट मानव जीवनका लागि अन्नको उपहार दिइरहेकी छिन्। माटो, पानी, घाम र पसिनाको संयोजनबाट तयार भएको यही अन्नले घरको चुलो बलाउँछ, बालबालिकाको भोक मेटाउँछ र समाजको जीवनचक्र चलाइरहन्छ।
असारमा हिलोमा गाडिएका किसानका पाइला अहिले पाकेको धानको बोटमुनि चलिरहेका हुन्छन्। हँसियाको चालसँगै धानका मुठा काटिन्छन्, हातले समातेर मिलाइन्छन् र खलामा पुर्याइन्छन्। कतै परम्परागत विधिबाट गोरु नारेर दाइँ गरिन्छ, कतै आधुनिक उपकरणको प्रयोग हुन्छ। धानको बाला र दाना छुट्याइन्छ, पराललाई सुरक्षित राखिन्छ र अन्न थुन्से, बोरा वा अन्य भाँडामा भरेर घरतिर लगिन्छ। खेतमा केही बेरअघि शोभा बनेर उभिएको बाली अब घरको भरोसा बन्न पुग्छ। पराल पशुवस्तुको हिउँदे आहार बन्छ भने धान परिवारको वर्षभरको भोजन। किसानका लागि भकारीमा अन्न भर्न पाउनु ठूलो उपलब्धि हो। त्यो अन्नमा उसको श्रम मात्र हुँदैन, परिवारका सदस्यको सहयोग, पुर्खाले सिकाएको सीप, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र भविष्यप्रतिको विश्वाससमेत मिसिएको हुन्छ। साँझ थकित शरीर लिएर घर फर्कंदा ‘आज यति काम सकियो’ भन्न पाउनु, भोलिका लागि अन्न सुरक्षित हुँदैछ भन्ने अनुभूति हुनु र परिवारलाई भोकबाट जोगाउन सकिने विश्वास जाग्नु नै उसको ठूलो खुसी हो। संसारले सुखलाई धन, सुविधा र वैभवसँग जोडेर हेरे पनि किसानको घरमा भकारी भरिँदाको सन्तोष, श्रमपछि प्राप्त हुने विश्राम र परिवारसँग बाँडेर खाने एक छाक भोजनमा पनि सुखको गहिरो अर्थ भेटिन्छ।
यहीँनेर चाडपर्व र कृषि जीवनबीचको सम्बन्ध बुझ्न सकिन्छ। नेपाली समाजको परम्परागत जीवनचक्रमा दशैँ र तिहार केवल धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व होइनन्, कृषि कर्म, पारिवारिक भेटघाट र सामाजिक सम्बन्धसँग जोडिएका अवसर पनि हुन्। दशैँले परिवारलाई एकै ठाउँमा ल्याउने प्रयास गर्छ भने तिहारले घर, आँगन र सम्बन्धलाई उज्यालो बनाउने सन्देश दिन्छ। दशैँको टीका र जमरामा आशीर्वादको अर्थ छ, तिहारको दियोमा आशा र सद्भावको प्रतीक छ। देउसीभैलोमा सामूहिकताको भावना छ, भाइटीकामा दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको स्नेह र दीर्घायुको कामना छ। गाई, गोरु, काग र कुकुरप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने परम्पराले मानिसले आफू मात्र होइन, प्रकृति र अन्य जीवसँगको सम्बन्धलाई पनि महत्त्व दिनुपर्ने स्मरण गराउँछ। यस्ता परम्पराको अर्थ बुझेर मनाउन सकियो भने चाडपर्व विगतको स्मृति मात्र बन्दैनन्, वर्तमानलाई आत्मीय बनाउने र भविष्यका पुस्तामा मानवीय मूल्य हस्तान्तरण गर्ने माध्यम पनि बन्छन्।
दशैँ सकिएपछि अब तिहार आउँदै छ। तर तिहारको प्रतीक्षा गर्दै गर्दा हामीले दशैँमा अनुभव गरेका खुसी र बिदाइका पीडालाई मात्र सम्झेर बस्नु हुँदैन। खेतमा पाकेको अन्न, बारीमा फुलेका फूल, घरको आँगनमा चलिरहेको काम र परिवारका सदस्यले गरिरहेको श्रमलाई पनि हेर्नुपर्छ। घरमा बल्ने दियो बजारबाट किनिएको तेल र बत्तीले मात्र उज्यालो हुँदैन; त्यसको पछाडि किसानको पसिना, श्रमिकको श्रम, कारीगरको सीप र परिवारको मिहिनेत जोडिएको हुन्छ। तिहारमा प्रयोग हुने फूल खेती गर्ने किसानदेखि माटाका दियो बनाउने कुमालसम्म, बजारमा सामान बेच्ने व्यापारीदेखि बाटो सफा गर्ने श्रमिकसम्म, उत्सवलाई सम्भव बनाउने अनेक हात छन्। हामीले उनीहरूको श्रमलाई सम्मान गर्न सक्यौँ भने मात्रै चाडपर्वको उज्यालो सबैका लागि अर्थपूर्ण हुन्छ। चाडपर्वमा आफ्नो घर सजाउँदा अरूको घरमा अँध्यारो छ कि छैन भन्ने पनि सम्झनुपर्छ। आफ्ना बालबालिकाका लागि नयाँ लुगा किन्दा अभावमा रहेका बालबालिकाको अनुहार पनि सम्झनुपर्छ। आफूले मीठो परिकार खाँदा छिमेकमा भोकै बसेको परिवारको अवस्था बुझ्न सक्यौँ भने चाडपर्वको खुसी व्यक्तिगत सीमाभन्दा बाहिर फैलिन सक्छ।
तिहारको उज्यालोले हामीलाई एउटा महत्त्वपूर्ण सत्य पनि सम्झाउँछ—अँध्यारोलाई गाली गरेर मात्र उज्यालो हुँदैन, एउटा सानो दियो बाल्नुपर्छ। समाजमा निराशा छ भने आशा जगाउने काम गर्नुपर्छ। सम्बन्धमा दूरी बढेको छ भने संवादको सुरुवात गर्नुपर्छ। अभाव छ भने सहयोगको हात बढाउनुपर्छ। मनमुटाव छ भने क्षमाको बाटो रोज्नुपर्छ। अन्याय छ भने न्यायको पक्षमा उभिनुपर्छ। चाडपर्वमा गरिने पूजा, आराधना र शुभकामनाको वास्तविक अर्थ व्यवहारमा देखिनुपर्छ। निधारमा टीका लगाएर सत्य र सदाचारको कामना गर्ने तर व्यवहारमा असत्यको बाटो हिँड्ने हो भने पर्वको सन्देश अधुरो रहन्छ। घरमा दियो बालेर उज्यालोको पूजा गर्ने तर समाजमा विभेद, द्वेष र घृणाको अँध्यारो फैलाउने हो भने त्यस उज्यालोको अर्थ सीमित हुन्छ। त्यसैले तिहारको दियो घरमा मात्र होइन, हाम्रो सोच, व्यवहार र सामाजिक जिम्मेवारीमा पनि बल्नुपर्छ।
जीवनको सुन्दरता यही निरन्तरतामा छ। एउटा चाड आउँछ, अर्को चाडको प्रतीक्षा सुरु हुन्छ। एउटा मौसम बित्छ, अर्को मौसमको स्वागत हुन्छ। खेतमा बीउ रोपिन्छ, बाली हुर्किन्छ, अन्न भित्रिन्छ र फेरि नयाँ खेतीको तयारी हुन्छ। मानिसहरू भेटिन्छन्, केही समय सँगै बिताउँछन्, छुट्टिन्छन् र अर्को भेटको आशा बोकेर आआफ्नो कर्ममा फर्किन्छन्। यही क्रमभित्र जीवनको अर्थ लुकेको छ। बिदाइ सधैँ अन्त्य होइन, अर्को भेटको सम्भावना पनि हो। दुःख सधैँ स्थायी हुँदैन, त्यसले धैर्य र आशाको मूल्य सिकाउँछ। खुसी पनि सधैँ एउटै रूपमा रहँदैन, त्यसैले प्राप्त भएका आत्मीय क्षणलाई कदर गर्न जान्नुपर्छ। समयले हामीलाई अगाडि बढ्न बाध्य बनाउँछ, तर सम्झनाले विगतसँग जोडिरहन्छ र आशाले भविष्यतिर डोर्याइरहन्छ। यही सम्बन्धले मानिसलाई कठिनाइका बीच पनि बाँच्ने ऊर्जा दिन्छ।
‘आयो दशैँ, गयो दशैँ’ भन्ने शब्दलाई त्यसैले आगमनको हर्ष र बिदाइको नैराश्यका रूपमा मात्र बुझ्नु हुँदैन। यसभित्र जीवनको निरन्तरता, श्रमको सम्मान, प्रकृतिको चक्र, संस्कृतिको हस्तान्तरण र मानव सम्बन्धको गहिरो अर्थ छ। दशैँले दिएको भेटघाट र आत्मीयतालाई सम्झनामा मात्र सीमित नराखौँ, त्यसलाई दैनिक जीवनको व्यवहारमा उतारौँ। तिहारको दियो बाल्दा खेतमा पसिना बगाउने किसान, बाटोमा श्रम गर्ने मजदुर, परिवारको भविष्यका लागि परदेशमा संघर्ष गर्ने नेपाली र अभावका बीच पनि अरूको खुसीमा रमाउन खोज्ने मानिसलाई सम्झौँ। आफ्ना घरमा खुसी मनाउँदै गर्दा समाजका कमजोर र असहाय सदस्यलाई पनि उत्सवको हिस्सेदार बनाऔँ। प्रकृतिले दिएको अन्नको सम्मान गरौँ, श्रमलाई सानो नठानौँ र सम्बन्धलाई स्वार्थभन्दा माथि राखौँ। समय रोक्न सकिँदैन, तर समयले दिएको प्रत्येक क्षणलाई अर्थपूर्ण बनाउन सकिन्छ। चाडपर्वको वास्तविक सफलता पनि यही हो—केही दिनको उत्सव सकिएपछि पनि मनमा माया बाँकी रहोस्, व्यवहारमा सद्भाव कायम रहोस् र जीवनमा आशाको दियो बलिरहोस्।
आयो दशैँ, गयो दशैँ! अब आउँदै छ भाइटीका र तिहार। फेरि घरका आँगन उज्यालिनेछन्, दियोहरू बल्नेछन्, फूलका मालाले ढोका सजिनेछन् र आत्मीयताका नयाँ कथा लेखिनेछन्। तर ती खुसीसँगै जीवनको वास्तविक आधार बनेको माटो, श्रम र मानवीय सम्बन्धलाई पनि सम्मान गर्न नबिर्सौँ। उज्यालो सधैँ आकाशबाट झर्दैन; कहिलेकाहीँ त्यो माटोबाट उम्रन्छ, पसिनाले हुर्कन्छ, अन्न बनेर घर भित्रिन्छ र अन्ततः घरको संघारमा बल्ने एउटा सानो दियोमा रूपान्तरित हुन्छ। त्यही दियोको प्रकाशमा थकित अनुहार पनि सुन्दर देखिन्छ, अभावले थिचिएको मनमा पनि आशा पलाउँछ र टाढिएका सम्बन्धमा पनि आत्मीयताको सम्भावना जाग्छ। चाडपर्व आउँछन् र जान्छन्, तर प्रेम, सद्भाव, श्रमको सम्मान र जीवनप्रतिको आशा सधैँ रहिरहून्। प्रकृति, संस्कृति र मानवीय सम्बन्धको यही निरन्तरता नै समुज्ज्वल जीवनको आधार हो।
सबैमा सुख, शान्ति, समृद्धि र आरोग्य जीवनको हार्दिक कामना!
