लेखक : दामोदर उपाध्याय
मानिसको स्वास्थ्य उपचार, औषधि र उचित हेरचाहसँग जोडिएको हुन्छ। तर आजको आधुनिक युगमा पनि रोग निको पारिदिने भन्दै चमत्कारको आश्वासन दिने प्रवृत्ति समाजमा विद्यमान छ। टाउकोमा हात राखेर, रुमाल हल्लाएर वा फुकेर गम्भीर रोगसमेत निको पारिदिने दाबी गरिन्छ। यस्ता दाबीका पछि लाग्दा आवश्यक उपचारमा ढिलाइ हुने र बिरामीको जीवन जोखिममा पर्ने सम्भावना रहन्छ। आस्था व्यक्तिगत विषय हो, तर रोगको उपचारमा प्रमाण र चिकित्सकीय सल्लाहलाई बेवास्ता गर्नु उचित होइन।
नेपालमा धर्मान्तरण र धार्मिक प्रभावका विषयमा बहस भइरहेका बेला एउटा प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण छ—हामीले आफ्नै प्राचीन चिकित्सा ज्ञानलाई कति बुझेका छौँ ? हाम्रो समाजमा वैदिक परम्परामा विकसित आयुर्वेदजस्तो समृद्ध चिकित्सा पद्धति छ, तर त्यसको अध्ययन, अनुसन्धान र व्यावहारिक प्रयोगमा अपेक्षित ध्यान पुगेको छ कि छैन भन्ने विषयमा गम्भीर समीक्षा आवश्यक छ।
आयुर्वेदले हजारौँ वर्षदेखि स्वास्थ्य, रोग, आहार, जीवनशैली र उपचारबारे व्यवस्थित चिन्तन गर्दै आएको छ। सुश्रुत संहितामा स्वस्थ व्यक्तिको परिभाषा दिँदै भनिएको छ—
‘समदोषः समाग्निश्च समधातुमलक्रियः।
प्रसन्नात्मेन्द्रियमनाः स्वस्थ इत्यभिधीयते॥’
यसको आशय वात, पित्त र कफको सन्तुलन, पाचनाग्निको उचित अवस्था, शरीरका धातु तथा मलको नियमित क्रिया र मन, इन्द्रिय एवं आत्माको प्रसन्नतासँग स्वास्थ्य जोडिएको छ भन्ने हो। अर्थात्, आयुर्वेदले स्वास्थ्यलाई शरीरमा रोग नहुनुमा मात्र सीमित नगरी समग्र जीवनको सन्तुलनका रूपमा व्याख्या गरेको छ।
सुश्रुत संहिताले रोगलाई दोषको असन्तुलनसँग जोडेर व्याख्या गर्छ भने चरक संहिताले शरीरका तत्त्वहरूको सन्तुलन र असन्तुलनलाई स्वास्थ्य तथा विकारसँग सम्बन्धित मानेको छ। यी अवधारणा आयुर्वेदको परम्परागत सैद्धान्तिक आधार हुन्। आधुनिक चिकित्साविज्ञानले रोग पहिचान र उपचारका लागि आफ्नै वैज्ञानिक विधि प्रयोग गर्छ। त्यसैले आयुर्वेदको ऐतिहासिक महत्त्व स्वीकार गर्दै यसको उपचार विधिको प्रभावकारिता पनि अनुसन्धान र प्रमाणका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
आयुर्वेदको अर्को महत्त्वपूर्ण विशेषता यसको अष्टाङ्ग परम्परा हो। यसअन्तर्गत शल्यतन्त्र, शालाक्यतन्त्र, कायचिकित्सा, भूतविद्या, कौमारभृत्य, अगदतन्त्र, रसायनतन्त्र र वाजीकरणतन्त्र पर्छन्। यी विभागले क्रमशः शल्य उपचार, आँखा–कान–नाक–घाँटीसम्बन्धी समस्या, आन्तरिक रोग, मानसिक तथा असामान्य व्यवहारसम्बन्धी अवस्था, बालस्वास्थ्य, विषविज्ञान, स्वास्थ्य संरक्षण तथा दीर्घायु र प्रजनन स्वास्थ्यजस्ता विषय समेट्छन्। यसले प्राचीन भारतीय चिकित्सा परम्परामा स्वास्थ्यलाई विभिन्न पक्षबाट अध्ययन गर्ने प्रयास भएको देखाउँछ।
सुश्रुत संहिताको ज्ञानपरम्परासम्बन्धी वर्णनमा ब्रह्माबाट प्रजापति, प्रजापतिबाट अश्विनीकुमार, अश्विनीकुमारबाट इन्द्र र इन्द्रबाट धन्वन्तरिसम्म ज्ञान हस्तान्तरण भएको प्रसङ्ग पाइन्छ। यो आयुर्वेदको परम्परागत उत्पत्तिसम्बन्धी मान्यता हो। धन्वन्तरिलाई आयुर्वेदका अधिष्ठाता मान्ने परम्पराले हाम्रो सांस्कृतिक तथा चिकित्सकीय इतिहासमा विशेष स्थान राख्छ। यस्ता ग्रन्थ र परम्पराको अध्ययन गर्नु हाम्रो बौद्धिक सम्पदाप्रतिको जिम्मेवारी पनि हो।
तर, आफ्नै परम्पराको प्रशंसा गर्नु मात्र पर्याप्त छैन। त्यसमा भएका उपयोगी ज्ञानलाई वैज्ञानिक अनुसन्धान, गुणस्तरीय शिक्षा र सुरक्षित उपचार पद्धतिसँग जोड्नु आवश्यक छ। त्यस्तै, विदेशी धर्मको आलोचना गर्दा सम्पूर्ण समुदायलाई एउटै दृष्टिले हेर्नु पनि उचित हुँदैन। कुनै पनि धर्मका अनुयायीले विश्वासका आधारमा जीवन बिताउन सक्छन्, तर रोग निको पार्ने नाममा अप्रमाणित दाबी गर्ने, बिरामीलाई चिकित्सककहाँ जान रोक्ने वा उपचार छाड्न लगाउने कार्य भने प्रश्नको घेरामा पर्नुपर्छ। यो मापदण्ड सबै धर्म र विश्वासमा समान रूपमा लागू हुनुपर्छ।
आजको आवश्यकता धर्म र विज्ञानलाई अनावश्यक द्वन्द्वमा उभ्याउनु होइन, विश्वास र उपचारबीचको सीमा स्पष्ट पार्नु हो। बिरामीलाई प्रार्थना वा आध्यात्मिक सहाराबाट मानसिक सान्त्वना मिल्न सक्छ, तर त्यसलाई प्रमाणित उपचारको विकल्प ठान्नु हुँदैन। विशेषगरी गम्भीर रोगमा योग्य स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह र प्रभावकारी उपचारलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
हाम्रो प्राचीन आयुर्वेदिक ज्ञानको संरक्षण, अध्ययन र विकास हुनुपर्छ। त्यसका उपयोगी पक्षलाई अनुसन्धानमार्फत प्रमाणित गर्दै समाजमा पुर्याउनुपर्छ। अन्धविश्वासको विरोध पनि विवेक र प्रमाणकै आधारमा गर्नुपर्छ।
आधुनिक हुनु भनेको आफ्नो परम्परा बिर्सनु होइन, परम्पराको उपयोगी ज्ञानलाई विवेक र विज्ञानसँग जोड्नु हो। आस्था राखौँ, तर उपचारका नाममा भ्रममा नपरौँ। आयुर्वेदको सम्मान गरौँ, प्रमाणमा आधारित चिकित्साको महत्त्व पनि बुझौँ। यही नै सचेत र स्वस्थ समाज निर्माणको बाटो हो।
