दामोदर उपाध्याय
मानिस जन्मन्छ, हुर्कन्छ, संसार देख्छ र एक दिन यही संसारबाट बिदा हुन्छ। उसको शरीर माटोमा मिल्छ, नाम स्मृतिमा बाँकी रहन्छ र उसले छोडेका संस्कार, विचार तथा कर्महरू परिवारको जीवनमा कतै न कतै बाँचिरहन्छन्। तर मानिसको मृत्यु भएपछि उसको अस्तित्व कहाँ पुग्छ? के शरीरसँगै सबै कुरा समाप्त हुन्छ, कि देखिने संसारभन्दा पर पनि जीवन र चेतनाको कुनै रहस्य बाँकी रहन्छ? यस्ता प्रश्नको उत्तर खोज्ने क्रममा मानव सभ्यताले अनेक धार्मिक परम्परा, दर्शन र संस्कार जन्माएको छ। हिन्दू परम्परामा पिण्डदान पनि यस्तै गहिरो अर्थ बोकेको संस्कार हो।
पितृपक्षमा नदी किनारमा बसेर कुश, तिल, जल र चामलका पिण्ड अर्पण गरिरहेका मानिसहरूलाई हेर्दा एउटा सामान्य दृश्य देखिन्छ—कसैले चामल मुछिरहेको छ, कसैले मन्त्र पढिरहेको छ, कसैले जल चढाइरहेको छ। तर त्यो दृश्यभित्र एउटा परिवारको इतिहास, बितेका पुस्ताप्रतिको कृतज्ञता, बिछोडको पीडा र मृत्युले छोडेको रिक्तता पनि मिसिएको हुन्छ। बाहिरबाट हेर्दा त्यो चामलको डल्लो मात्र हो; विश्वासको आँखाले हेर्दा त्यही पिण्ड मृतकप्रतिको श्रद्धा, स्मृति र पारिवारिक निरन्तरताको प्रतीक बन्न पुग्छ।
त्यसो भए पिण्ड वास्तवमा के हो? के त्यो मृतकका लागि तयार पारिएको भोजन हो? के त्यसले मृतकको सूक्ष्म शरीर निर्माण गर्छ? वा यो जीवित मानिसले आफ्ना पूर्वजप्रति व्यक्त गर्ने श्रद्धाको मूर्त रूप हो? यी प्रश्नको उत्तर एउटै वाक्यमा सीमित गर्न सकिँदैन। किनकि पिण्डदानको अर्थ बुझ्न चामलको डल्लो मात्र हेरेर पुग्दैन; त्यससँग जोडिएको धार्मिक विश्वास, शास्त्रीय व्याख्या, सांस्कृतिक स्मृति र मानवीय संवेदनालाई पनि बुझ्नुपर्छ।
हिन्दू धार्मिक परम्परामा पिण्डदानलाई मृतकको परलोक यात्रा, पितृ तृप्ति र श्राद्धकर्मसँग जोडेर व्याख्या गरिएको छ। कतिपय धार्मिक मान्यताअनुसार मृत्यु भएपछि गरिने विभिन्न संस्कारले मृतकको सूक्ष्म यात्रामा सहयोग पुर्याउँछन्। दशगात्रदेखि एकादश र द्वादश दिनसम्म गरिने पिण्डदानका विषयमा पनि विभिन्न शास्त्रीय परम्परामा चर्चा पाइन्छ। यी व्याख्यामा पिण्डलाई मृतकको सूक्ष्म शरीरको क्रमिक निर्माण वा परलोक यात्रासँग जोडेर बुझ्ने दृष्टिकोण पाइन्छ। तर यस्ता मान्यताको अर्थ, विधि र व्याख्या सबै परम्परामा एकनासका छैनन्। त्यसैले कुनै एउटा व्याख्यालाई नै सबै शास्त्रको अन्तिम र निर्विवाद निष्कर्षका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।
धर्मका कुरा केवल आँखाले देखिने वस्तुबाट प्रमाणित हुँदैनन्; तिनको एउटा संसार विश्वास, दर्शन र आध्यात्मिक अनुभूतिमा पनि फैलिएको हुन्छ। तर विश्वासको सम्मान गर्नु र त्यसका नाममा जे भनियो, त्यसलाई प्रश्नै नगरी सत्य मान्नु एउटै कुरा होइन। पिण्डदानको मर्म बुझ्न शास्त्रीय आधार, धार्मिक परम्परा र विवेक—तीनैलाई सँगसँगै राख्न आवश्यक छ। कुनै ग्रन्थका नाममा श्लोक उद्धृत गरिन्छ भने त्यसको मूल पाठ, प्रसङ्ग र प्रामाणिकता पनि जाँचिनुपर्छ। धर्मको गहिराइ बढाउने काम प्रश्नले गर्छ; अप्रमाणित दाबीले होइन।
पिण्डदानमा चामल, तिल, जल र कुशको प्रयोग हुनुको पनि आफ्नै सांस्कृतिक तथा प्रतीकात्मक अर्थ छ। चामल अन्न हो, अन्न जीवनको आधार हो। तिल र जल वैदिक तथा पितृकर्मका विभिन्न विधिमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्। कुशलाई पवित्रताको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। यी वस्तु अर्पण गर्दा मानिसले मृतकलाई मात्र सम्झिरहेको हुँदैन; उसले जीवन धान्ने प्रकृति, आफूलाई जन्म दिने वंश र आफूभन्दा अघि बाँचेका पुस्तासँगको सम्बन्धलाई पनि स्मरण गरिरहेको हुन्छ। यस अर्थमा पिण्डदान एउटा धार्मिक कर्म मात्र नभई मानिसले आफ्नो अस्तित्वको जरा खोज्ने अवसर पनि हो।
हामीमध्ये धेरैले आफ्नो जीवनलाई आफ्नै मेहनतको परिणाम ठान्छौँ। तर हाम्रो जन्मअघि पनि एउटा लामो कथा थियो। हाम्रा आमाबुबा थिए, हजुरबा–हजुरआमा थिए, उनीहरूका पनि आफ्नै अभाव, सङ्घर्ष, सपना र त्याग थिए। उनीहरूले भोगेका दुःख, जोगाएका संस्कार र बनाएका बाटोमाथि उभिएर आज हामीले संसार देखिरहेका छौँ। हामीले उनीहरूको अनुहार नदेखेका हुन सक्छौँ, उनीहरूको आवाज नसुनेका हुन सक्छौँ, तर उनीहरूको जीवनले हाम्रो जीवनसम्म आइपुग्ने एउटा बाटो अवश्य बनाएको हुन्छ। पितृस्मरणको गहिरो अर्थ यही निरन्तरतामा पनि भेटिन्छ।
मृत्युले मानिसको शरीरलाई हामीबाट टाढा लैजान्छ, तर सम्बन्धको अर्थलाई सधैँ मेटाउन सक्दैन। कसैको निधनपछि घरको एउटा कुर्सी खाली हुन्छ, आँगनको एउटा आवाज हराउँछ, चाडपर्वको एउटा खुसी अधुरो हुन्छ। समय बित्दै जाँदा आँसु सुक्न सक्छ, तर सम्झना सधैँ उस्तै गरी हराउँदैन। श्राद्ध र पिण्डदानले यही बिछोडलाई संस्कारको भाषा दिन्छन्। मनभित्र थुनिएको सम्झनालाई विधिमार्फत व्यक्त गर्ने बाटो खोल्छन्। त्यसैले पिण्डदानलाई केवल मृतकको भोक मेटाउने कर्मका रूपमा बुझ्दा यसको भावनात्मक पक्ष अधुरो रहन्छ।
तर एउटा प्रश्न यहाँ पनि उभिन्छ—मृतकको तृप्ति केमा छ? हामीले अर्पण गरेको पिण्डको आकारमा, मन्त्रको सङ्ख्यामा, विधिको बाहिरी शुद्धतामा कि त्यससँग जोडिएको श्रद्धामा? धार्मिक परम्पराले विधिको महत्त्व स्वीकार गर्छ। विधि संस्कारको संरचना हो, अनुशासन हो र पुस्तौँदेखि आएको ज्ञानको निरन्तरता पनि हो। तर विधिको बाहिरी आवरण जोगाउँदा त्यसको भित्री भावना हरायो भने कर्मको अर्थ खुम्चिन सक्छ। हातले पिण्ड चढाइरहँदा मनमा अहङ्कार, लोभ र विभेद पालिरहने हो भने हामीले संस्कारको रूप त जोगायौँ, तर त्यसको आत्मालाई कति जोगायौँ भन्ने प्रश्न उठ्छ।
श्राद्धमा पकाइएको भोजन, पिण्ड, तर्पण र दानका आ–आफ्नै धार्मिक विधि छन्। कतिपय अवस्थामा काँचो अन्न वा अन्य सामग्रीलाई ‘सीधा’का रूपमा दान दिने चलन पनि छ। यस्ता अर्पणले मृतकलाई अक्षय तृप्ति दिन्छन् भन्ने धार्मिक विश्वास पाइन्छ। तर कुनै सामग्री चढाउँदैमा त्यसले परलोकमा के र कसरी प्रभाव पार्छ भन्ने विषयलाई सबैले एउटै तरिकाले व्याख्या गर्दैनन्। यहाँ महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने धार्मिक मान्यतालाई त्यसकै सन्दर्भमा बुझ्नु, विधिलाई परम्पराअनुसार गर्नु र त्यसलाई प्रमाणित भइसकेको भौतिक तथ्यका रूपमा जबर्जस्ती प्रस्तुत नगर्नु हो। श्रद्धा र विवेक एकअर्काका विरोधी होइनन्; सही अर्थमा तिनले एकअर्कालाई सन्तुलित बनाउँछन्।
हामी मृतकका लागि पिण्ड चढाउँछौँ, तर जीवित आमाबुबाका लागि समय निकाल्न बिर्सन्छौँ भने हाम्रो संस्कारमाथि प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो। श्राद्धको दिन पितृका नाममा दान गर्ने हातले घरमै रहेका वृद्ध अभिभावकको औषधि किन्न कञ्जुस्याइँ गर्छ भने त्यो विरोधाभास हो। दिवङ्गत आमाबुबाको आत्माको शान्तिका लागि पूजा गर्ने मानिसले जीवित हुँदा उनीहरूका कुरा सुन्न, उनीहरूको दुःख बुझ्न र उनीहरूलाई सम्मान दिन सकेन भने कर्मकाण्डले मात्र त्यो रिक्तता पूर्ति गर्न सक्दैन। मृतकप्रतिको श्रद्धा र जीवितप्रतिको सेवाबीच पर्खाल खडा गर्नु हुँदैन।
यसको अर्थ पिण्डदानको धार्मिक महत्त्व अस्वीकार गर्नु होइन। बरु यसको अर्थ संस्कारलाई अझ व्यापक रूपमा बुझ्नु हो। पितृको सम्मान गर्ने परम्पराले हामीलाई आफ्ना अग्रजप्रति कृतज्ञ हुन सिकाउनुपर्छ। उनीहरूले छोडेका राम्रा संस्कार जोगाउन, गलत अभ्यास सुधार्न र आगामी पुस्तालाई अझ मानवीय संसार सुम्पिन प्रेरित गर्नुपर्छ। पूर्वजप्रतिको साँचो सम्मान उनीहरूको नाममा गरिने कर्ममा मात्र होइन, उनीहरूले छोडेको जीवनमूल्यलाई हामीले कसरी अघि बढाउँछौँ भन्ने कुरामा पनि निर्भर हुन्छ।
पिण्डको एउटा डल्लोमा अन्न हुन्छ, तर त्यसलाई अर्पण गर्ने हातमा सम्झना हुन्छ। त्यसमा धार्मिक विधि हुन्छ, तर मनभित्र बिछोडको वेदना पनि हुन्छ। त्यसमा परलोकप्रतिको विश्वास हुन्छ, तर यस लोकमा बितेको जीवनप्रतिको कृतज्ञता पनि मिसिएको हुन्छ। यही कारण पिण्डदानलाई केवल ‘मृतकलाई भोजन दिने कर्म’ भनेर सीमित गर्दा यसको सांस्कृतिक र मानवीय आयाम ओझेलमा पर्छ। त्यस्तै, यसलाई केवल प्रतीक भनेर धार्मिक विश्वासको गहिराइलाई अस्वीकार गर्दा पनि परम्पराको सम्पूर्ण अर्थ समेटिँदैन।
अन्ततः पिण्डदानको रहस्य बुझ्न मानिसले आफैँलाई एउटा प्रश्न गर्नुपर्छ—म आफ्ना पितृलाई किन सम्झिरहेको छु? उनीहरूको आत्माको शान्तिको कामना गर्न, उनीहरूप्रतिको ऋण स्वीकार गर्न, आफ्नो वंशको इतिहास सम्झन वा आफूले पाएको जीवनप्रति कृतज्ञ हुन? सम्भवतः यी सबै भाव एकै ठाउँमा मिसिएका हुन्छन्। मानिसले मृत्युलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न सकेको छैन, परलोकका रहस्यबारे सबै प्रश्नको निर्विवाद उत्तर पनि पाएको छैन। तर उसले बिछोडको पीडालाई संस्कारमा रूपान्तरण गर्न, बितेका मानिसलाई स्मृतिमा जोगाउन र आफूभन्दा अघि बाँचेका पुस्ताप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्न सिकेको छ।
पिण्ड पानीमा बगेर जान सक्छ, अन्न समयसँगै माटोमा मिल्न सक्छ, कर्मकाण्ड सकिएपछि मानिस आ–आफ्नो घर फर्कन सक्छन्। तर त्यस कर्मले मनमा जगाएको कृतज्ञता, परिवारमा बाँधेको सम्बन्ध र जीवनको क्षणभङ्गुरताबारे गराएको बोध बाँकी रह्यो भने त्यसको अर्थ विधि सकिएपछि पनि समाप्त हुँदैन। पितृलाई सम्झनु भनेको केवल बितेकालाई फर्केर हेर्नु होइन; उनीहरूबाट आफूले के पायौँ र अब आउने पुस्तालाई के छोड्दै छौँ भनेर सोच्नु पनि हो।
सायद पिण्डदानको सबैभन्दा गहिरो प्रश्न यही हो—हामीले पितृका लागि चढाएको पिण्डले उनीहरूलाई के दिन्छ भन्ने कुरा हाम्रो विश्वासको संसारमा रहला; तर त्यस कर्मले हामीलाई कस्तो मानिस बनाउँछ भन्ने प्रश्नको उत्तर भने हाम्रो आफ्नै जीवनले दिनुपर्छ। श्रद्धा यदि स्मरणमा मात्र सीमित रह्यो भने त्यो अधुरो हुन्छ। श्रद्धा व्यवहारमा रूपान्तरण भयो, कृतज्ञता सेवामा बदलियो र परम्परा मानवीयतासँग जोडियो भने पिण्डको सानो डल्लोले पनि जीवनको ठूलो अर्थ सम्झाउन सक्छ।
